مجمع جهانی اقتصاد در گزارش سال ۲۰۲۶ خود از یک تغییر پارادایم بنیادین در ماهیت علم خبر داد؛ عصری که در آن هوش مصنوعی و مدل‌سازی‌های محاسباتی، جایگزین چرخه‌های پرهزینه آزمایشگاهی شده است.

خبرگزاری مهر، گروه فناوری: جهان در آستانه‌ یکی از عمیق‌ترین دگرگونی‌های علمی و صنعتی قرن ایستاده است؛ تحولی که در آن فرآیند کشف از دیوارهای آزمایشگاه به قلمرو مدل‌های محاسباتی کوچ می‌کند، جغرافیای تولید از بسترهای طبیعی جدا می‌شود و ارزش اقتصادی دیگر نه در انبوه‌سازی، که در شخصی‌سازی و تولیدِ در محل مصرف تعریف خواهد شد.

تغییر در ماهیت علم؛ از آزمایشگاه تا شبیه‌سازی

گزارش امسال مجمع جهانی اقتصاد با عنوان ۱۰ فناوری برتر نوظهور ۲۰۲۶ با تأکیدی صریح بر یک جابه‌جایی بنیادین آغاز می‌شود: علم دیگر صرفاً یک فعالیت تجربی در محیط‌های فیزیکی نیست، بلکه به‌طور فزاینده‌ای به یک فعالیت محاسباتی و مدل‌سازیِ پیش‌بینی‌کننده تبدیل شده است.

برای قرن‌ها، پیشرفت علمی در چرخه‌ی فرضیه، آزمایش، بازنگری جریان داشت؛ چرخه‌ای که هزینه‌های زمانی، سرمایه‌ای و نرخ بالای شکست، مرزهای آن را تعیین می‌کرد و مشخص می‌ساخت کدام بیماری‌ها ارزش تحقیق دارند و کدام پرسش‌ها اساساً از دایره‌ی امکان‌پذیری خارج می‌شوند. اما اکنون این مرز در حال جابه‌جایی است.

هوش مصنوعی پیش از آنکه یک داروی آزمایشی در لوله‌های آزمایش سنتز شود، اتصال مولکولی آن را شبیه‌سازی کرده و احتمال موفقیت را پیش‌بینی می‌کند.

مدل‌های جهانی – نسل جدیدی از هوش مصنوعی – مانند نوزادانی که از طریق تجربه‌ی حسی قوانین فیزیک را می‌آموزند، قوانین حاکم بر جهان سه‌بعدی را از داده‌های ویدئویی، فشار و حرکت استخراج می‌کنند و راه را برای تصمیم‌گیری‌های رباتیک و لجستیکی در دنیای واقعی هموار می‌سازند.

شبیه‌سازی کوانتومی رفتار اتم‌به‌اتم مولکول‌ها را مدل‌سازی می‌کند و بیماری‌هایی را که پیش‌تر غیرقابل درمان یا غیرقابل دارو (undruggable) تلقی می‌شدند، به اهداف دارویی قابل قبولی تبدیل می‌کند.

به بیان روشن‌تر، هزینه‌ آزمون و خطا در علم به طرز چشمگیری کاهش یافته است؛ و این یعنی دامنه‌ پرسش‌هایی که ارزش پرسیدن دارند، به حوزه‌هایی گسترش یافته که تا همین یک دهه پیش، ورود به آن‌ها از نظر اقتصادی و فنی ناممکن بود.

این گزارش ۱۰ فناوری را معرفی می‌کند که به مرحله‌ای از بلوغ رسیده‌اند و آماده‌ تغییر در جهان هستند.

این فناوری‌ها عبارتند از:

1. انرژی متصل به شبکه : تبدیل ساختمان‌ها، خودروها و کارخانه‌ها به منابع تولید و ذخیره‌ی انرژی برای متعادل‌سازی شبکه برق.
2. استخراج مستقیم لیتیوم: روش‌های نوین برای استخراج لیتیوم از آب‌های شور در عرض چند ساعت (به جای چند ماه) با مصرف آب بسیار کمتر و بدون نیاز به حوضچه‌های تبخیر سنتی.
3. مواد خنک‌کننده تابشی غیرفعال: پوشش‌ها و فیلم‌هایی که بدون مصرف هیچ برقی، گرما را مستقیماً به فضای عمیق گسیل می‌کنند و دما را تا ۱۵ درجه کاهش می‌دهند.
4. نابودی مواد شیمیایی پایدار: فناوری‌های جدید برای شکستن پیوندهای کربن-فلوئور در مواد جاودانه (PFAS) و نابودی کامل آن‌ها در آب و خاک.
5. تخمیر دقیق: استفاده از میکروب‌های مهندسی‌شده (مخمر، باکتری) برای تولید پروتئین‌های شیر، تخم‌مرغ، دارو و مواد شیمیایی، بدون نیاز به دام یا کشتزار.
6. دارورسانی اگزوزومی: استفاده از وزیکول‌های طبیعی بدن (اگزوزوم‌ها) به عنوان پیک برای انتقال دارو به سلول‌های هدف، به‌ویژه عبور از سد خونی-مغزی.
7. واکسن‌های شخصی‌سازی‌شده سرطان مبتنی بر mRNA: طراحی و ساخت واکسن بر اساس جهش‌های ژنتیکی منحصربه‌فرد تومور هر بیمار، برای آموزش سیستم ایمنی به منظور مقابله با عود سرطان.
8. شبیه‌سازی کوانتومی در کشف دارو: استفاده از کامپیوترهای کوانتومی برای مدل‌سازی دقیق برهم‌کنش اتمی مولکول‌ها و کاهش چشمگیر خطا و هزینه در طراحی دارو.
9. مدل‌های جهانی : نسل جدیدی از هوش مصنوعی که مانند نوزادان، قوانین فیزیکی حاکم بر جهان سه‌بعدی را از طریق داده‌های حسی (ویدیو، فشار، حرکت) می‌آموزد و برای تصمیم‌گیری در دنیای واقعی (رباتیک، لجستیک) به کار می‌رود.
10. رمزنگاری مبتنی بر شبکه: روشی مقاوم در برابر حملات کامپیوترهای کوانتومی که داده‌ها را درون ساختارهای هندسی پیچیده و با نویز تصادفی پنهان می‌کند و امکان محاسبه روی داده‌های رمزگذاری‌شده (بدون افشا) را فراهم می‌کند.